It’s Hard to Dance with a Devil on Your Back

Diabeł pierwszy: nie wierz ładnym obrazkom.
W cyklu Borderline Łukasza Dziedzica pejzaż jawi się najpierw jako zapis piękna – linia horyzontu, rytm roślin, puls światła. Dopiero tytuł odsłania jego drugą warstwę: Usnarz Górny, Strefa Gazy, Donieck. To, co kojące, znika. Krajobraz nie ukazuje przemocy, ale mimo wszystko ją przywołuje – poprzez zestawienie tego, co widzimy, z wiedzą, której nie możemy się już wyrzec.

Diabeł drugi: ludzie, którzy muszą uciekać ze swoich domów.
W drugim cyklu Dziedzic wybiera pojedyncze postacie z reporterskich fotografii – ludzi w kryzysie, migrantów. Szkicuje ich realistyczne portrety, aby następnie zamienić je w maski. Ale maska Dziedzica nie zakrywa, lecz podarowuje siłę; nie odbiera tożsamości, lecz skupia energię potrzebną, by przejść dalej.
Jak w dawnych duchowych obrzędach, kiedy przywdziana maska demona dawała moc, tak tutaj maska staje się narzędziem przetrwania i przemiany. Oba cykle – pejzaże i maski – łączy jedno pragnienie: by sztuka była czymś więcej niż obrazem, by miała moc kształtowania rzeczywistości, przywracania głosu, odzyskiwania miejsca, w którym życie może trwać dalej.

Diabeł trzeci, czwarty, piąty…: uprzedmiotowienie, dominacja, tresura…
Z kolei Tom Swoboda zaprasza do spojrzenia na architekturę zoo jako na metaforę opresji i ludzkiej dominacji nad naturą. Jego fotografie, instalacje i „postzoologiczne” obiekty przedstawiają logikę klatki: uwięzienie pejzażu, porządkowanie i uprzedmiotowienie.

Maska Swobody również nie jest zwykłym rekwizytem, ale narzędziem odkrywania. To, co miało pozostać w ukryciu, zostaje wystawione na ostre światło. Maska działa jak zwierciadło historii – przypomina o tresurze różnicy i o tym, jak łatwo egzotyzować Innego. Oddziela, a zarazem ujawnia: pokazuje mechanizm społecznego teatru, w którym to, co zwierzęce, ludzkie, prywatne i społeczne stapia się w jedną zasłonę twarzy. W tej przestrzeni zoo staje się archiwum przemocy i projekcją niezrozumienia wobec „nieludzi”. A maska – figurą nieustannej gry między władzą a tożsamością, ekspresją a ukrywaniem wstydu. Maska to rana, która przybrała kształt.
Zestawienie fragmentów wybiegów dla zwierząt ze strukturami organicznymi Swobody oraz jego maski zdają się mówić: nie kontroluj – spotkaj się. Swoboda pyta wprost: czy potrafimy zdjąć filtr dominacji i zobaczyć inne gatunki jako równorzędnych mieszkańców tej samej ziemi?

Obu artystów łączy sprzeciw wobec polityki wrogości i rasistowskich wzorców zakorzenionych w kulturze. Posługują się językiem prostym, surowym i bezpośrednim – po to, by przepracować lęk i złość oraz odzyskać sprawczość. Ich sztuka nie upiększa, lecz reaguje. Taniec z diabłem trwa, ale tutaj zostaje nazwany i zatrzymany w obrazie, aby można go było rozbroić: spojrzeniem, gestem, decyzją o odpowiedzialności.

Devil #1: Don’t trust pretty pictures.
In Borderline, a series by Łukasz Dziedzic, landscapes at first appear serene: horizon lines, the rhythm of plants, the pulse of light. Only the titles give them away: Usnarz Górny, Gaza Strip, Donetsk. The soothing effect disappears. The landscape doesn’t show violence outright, but it summons it through the tension between what we see and what we know but cannot unknow.

Devil #2: People forced to flee their homes.
In another series, Dziedzic isolates figures from press photography: migrants, people in crisis. He sketches them in realistic portraits, then transforms them into masks. But these are not masks that conceal; they give strength. They don’t strip away identity; they concentrate the energy needed to go on.
As in ancient rituals, where donning a demon’s mask meant gaining power, here the mask becomes a tool of survival and transformation.
These two cycles, landscapes and masks, are united by a shared desire: for art to be more than an image—to shape reality, restore voices, and reclaim places where life can still persist.

Devils #3, #4, #5…: Objectification, dominance, conditioning.
Tom Swoboda turns his attention to the architecture of the zoo as a metaphor for oppression and human dominance over nature. His photographs, installations, and “post-zoological” objects reveal the logic of the cage: enclosure, classification, objectification.

Swoboda’s masks are not simple props. They are tools for uncovering. What was meant to stay hidden is brought into harsh light. The mask becomes a mirror of history, a reminder of how difference is tamed and how easily the Other is exoticized. It both separates and reveals, exposing the social theater in which the animal, the human, the personal, and the political blur into a single face. In this context, the zoo becomes an archive of violence and a projection of incomprehension toward the “nonhuman.” And the mask? A figure of constant negotiation between power and identity, expression and the urge to hide. A wound that has taken form.

Swoboda’s juxtapositions, fragments of animal enclosures with organic structures, masks with skins and surfaces, seem to say, “Don’t control. Encounter.” He asks directly: can we remove the filter of dominance and see other species as co-inhabitants of this shared Earth?

Both artists reject the politics of hostility and the racist patterns embedded in our culture. They speak in a language that is raw, direct, and stripped of ornament, a language meant to process fear and anger and to reclaim agency. Their art doesn’t beautify. It responds.

The dance with the devil continues, but here it is named and suspended in an image, so that we might begin to disarm it: with a look, a gesture, a choice to take responsibility.