Ad maiorem Poloniae gloriam

Doświadczenia historycznej podległości narodu ciemiężonego miały sankcjonować rewizję dotychczasowych mandatów kolonialnych, zwłaszcza tych poniemieckich. Propagandowa narracja przyjmowała ton gwałtowny, imperatywny, traktowany jako głos ogółu – terenów zamorskich żądano, domagano się, roszczono sobie prawa do eksploatacji obcych terytoriów rozumianego jako „konieczność życiową” i historyczną sprawiedliwość. Początkowo władze II RP idee kolonialne traktowały wyjątkowo pobłażliwie. Minister Józef Beck projekt zamorskiej ekspansji skwitował sarkastycznie: „Polskie kolonie zaczynają się za Rembertowem”. Absurdalne ambicje próbowano jednak zrealizować w Angoli, Liberii, Brazylii oraz na Madagaskarze. Nierealność polskiej polityki kolonialnej na arenie międzynarodowej obrazuje zwłaszcza próba z 1934 r. Nieoficjalna umowa gospodarcza, podpisana w Monrowii pomiędzy rządem Liberii a Ligą Morską i Kolonialną, zakładała współpracę handlową i dzierżawę terenów pod plantacje. Jej tajna klauzula zakładała natomiast współpracę wojskową i militarną – modernizacja liberyjskich sił zbrojnych za prawo zwerbowania stu tysięcznej armii pomocniczej. Tego samego roku statkiem „Poznań” do Liberii wyruszyła pionierska wyprawa handlowa. Na afrykański rynek zbytu wysłano wizytówkę polskiego przemysłu: żelazo, gwoździe, kilkadziesiąt beczek cementu, tkaniny bawełniane, kołdry, chustki na głowę, bieliznę męską, kilka ton soli, mydło, cukier, konserwy oraz 500 emaliowanych nocników (P. Jaworski, 2009). Na pokładzie wyruszyło także ośmiu plantatorów. Akcja osadnicza nie trwała jednak zbyt długo. Liga Narodów odkryła kolonizatorskie zapędy Polski i w 1936 r. Liberia wycofała się z umowy, a polscy plantatorzy oskarżeni zostali o przemyt broni. Z perspektywy czasu kolonialne mrzonki II RP obrazują rodzimy resentyment okresu międzywojnia, w trakcie którego „nie umieliśmy realnie ocenić swego położenia, tak jak nie umieliśmy odróżnić śmiałych planów politycznych od politycznego szaleństwa” (G. Borkowska, 2007).

W duchu współczesnej refleksji postkolonialnej Łukasz Dziedzic tropi moralne luki kontaktów polsko-afrykańskich. Na warsztat malarski bierze archiwalne ślady i wizualne stereotypy przedstawiania kolonialnego interioru. Niepokojący zestaw obrazów prezentuje potencjał zagłady, która mimo gorliwości Ligi Morskiej i Kolonialnej, odbyła się bez udziału II Rzeczypospolitej. Jednak w strukturę każdego projektu kolonialnego wpisany był rasizm i biała supremacja, które wymagają uważnej analizy. Dziś inaczej ocenimy „blackface” w wykonaniu polskiego żołnierza, prezentującego umundurowanie dla wojsk kolonialnych podczas defilady Ligi Morskiej i Kolonialnej w Toruniu (1939). Rewizji wymagają również takie postaci jak Stefan Szolc-Rogoziński i jego ekspedycje do Kamerunu, a także Bronisław Malinowski, którego antropologiczna spuścizna okazała się nieobiektywna i naznaczona dyskryminacją. Wystawa, uzupełniona o materiały archiwalne, wpisuje się w dynamiczny proces dekolonizacji, dotyczący nie tylko języka, kolekcji muzealnych, literatury, nauki i historii, ale też świadomości społecznej. Druga perspektywa, mniej teoretyczna i bardziej uniwersalna, opiera się na obserwacji globalnych tendencji nasilania się postaw rasistowskich i ksenofobicznych. Szkodliwe uprzedzenia i mity powracają ze śmietnika historii, aktualizując aparat kolonialny, który uprzedmiotawia lub animizuje wybrane grupy. Współczesne formy represji są jednak dużo bardziej subtelne, psychologicznie wyrafinowane i zwykle niejawne. Określić je można mianem nanorasizmu, „który stał się kulturą i powietrzem, w swojej banalności i zdolności przenikania przez wszystkie pory i żyły społecznego organizmu, w czasach powszechnego ogłupienia, mechanicznego odmóżdżenia i otumanienia mas” (A. Mbembe, 2018). „Ad maiorem Poloniae gloriam” to wake up call dla białej części populacji – jesteśmy i zawsze byliśmy uprzywilejowani, a rasizm to nasza odpowiedzialność.

Paweł Wątroba

The experience of historical subordination of Poland’s oppressed nation was supposed to sanction the revision of the previous colonial mandates, especially the post-German ones. The propaganda narrative adopted a vehement, imperative tone, treated as the voice of the entire society, which demanded the overseas territories and claimed the right to exploit foreign lands, which was seen as the “vital necessity” and historical justice. Initially, the authorities of the Second Republic treated the colonial ideas extremely dismissively. Minister Józef Beck commented on the project of Poland’s overseas expansion sarcastically: „Polish colonies begin beyond Rembertów”. There were, however, attempts to realise the absurd ambitions in Angola, Liberia, Brazil and on Madagascar. The unrealistic nature of the Polish colonial policy in the international arena was revealed particularly clearly by the events of 1934. The unofficial economic agreement signed in Monrovia between the Liberian government and the Maritime and Colonial League provided for commercial cooperation and the leasing of land for plantations. Its secret clause, however, foresaw military cooperation – a modernisation of Liberian armed forces in exchange for the right to recruit a hundred thousand auxiliary army. That same year, the “Poznań” ship set off for Liberia with a pioneering trade expedition. A showcase of the Polish industry was sent to the African market: iron, nails, several dozen barrels of cement, cotton fabrics, quilts, head scarves, men’s underwear, several tons of salt, soap, sugar, tinned food and 500 enamelled nightstands (P. Jaworski, 2009). There were also eight planters on board. However, the settlement action did not last very long. The League of Nations discovered Poland’s colonising attempts, so in 1936 Liberia withdrew from the agreement and Polish planters were accused of smuggling firearms. With hindsight, the colonial dreams of the Second Republic illustrate the domestic resentment of the interwar period, during which “we did not know how to realistically assess our position, just as we were not able to distinguish between bold political plans and political madness” (G. Borkowska, 2007).

Łukasz Dziedzic traces the moral gaps in Polish-African relationships in the spirit of the contemporary postcolonial reflection. In his painting, he focuses on the archive traces and visual stereotypes in representing the colonial interior. A disturbing collection of images presents the potential for annihilation which, despite the zeal of the Maritime and Colonial League, took place without the involvement of the Second Polish Republic. However, racism and white supremacy were embedded in the fabric of every colonial project, a fact that requires careful analysis. Today, the „blackface” of a Polish soldier presenting uniforms for colonial troops during the parade of the Maritime and Colonial League in Toruń (1939) will be evaluated differently. Also in need of revision are such figures as Stefan Szolc-Rogoziński and his expeditions to Cameroon and Bronisław Malinowski, whose anthropological legacy has turned out to be biased and stained by discrimination. The exhibition, complemented by archival material, corresponds with a rapid process of decolonisation, affecting not only language, museum collections, literature, science and history, but also social consciousness. The second perspective, less theoretical and more universal, is based on the observation of global trends of increasing racist and xenophobic attitudes. Harmful prejudices and myths return from the dustbin of history, updating the colonial apparatus that objectifies or animalises selected groups. Modern forms of repression, however, are much more subtle, psychologically sophisticated and usually covert. The phenomenon can be described as nano-racism, „which has become the culture and the air, in its banality and ability to penetrate all the pores and veins of the social organism, in the times of widespread stupefaction, mechanical debraining and duping of the masses” (A. Mbembe, 2018). „Ad maiorem Poloniae gloriam” is a wake up call for the white section of the population – we are and always have been privileged, and racism is our responsibility.

Paweł Wątroba